श्री माई ब्रह्मायणी : आस्था, संस्कृति र ऐतिहासिक सम्पदाको जीवन्त धरोहर

मण्डनदेउपुर, काभ्रेपलाञ्चोक । काभ्रेपलाञ्चोकको मण्डनदेउपुर नगरपालिका–५ मा अवस्थित श्री माई ब्रह्मायणी देवी मन्दिर धार्मिक आस्था, मौलिक संस्कृति र ऐतिहासिक परम्पराको महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा परिचित छ। स्थानीय समुदायका लागि यो केवल पूजा गर्ने स्थल मात्र नभई पुस्तौँदेखि चलिआएको सामाजिक, सांस्कृतिक तथा धार्मिक जीवनसँग जोडिएको साझा सम्पदा हो। मण्डनदेउपुर नगरपालिकाले समेत ब्रह्मायणी देवी मन्दिरलाई नगरको महत्वपूर्ण धार्मिक पर्यटकीय स्थलका रूपमा सूचीकृत गरेको छ।

स्थानीय जनविश्वासअनुसार ब्रह्मायणी माईको उत्पत्तिसँग दुलाल समुदायको इतिहास जोडिएको छ। विभिन्न स्रोतमा माईको उत्पत्तिबारे फरक–फरक ऐतिहासिक तथा जनश्रुतिका विवरण पाइन्छन्। एक स्थानीय परम्पराअनुसार वि.सं. १४०८ सालको भदौ महिनामा दुलालहरूको बसोबास रहेको स्थानमा ब्रह्मायणी माईको उत्पत्ति भएको विश्वास गरिन्छ। त्यसपछि सो स्थानबाट परिवारहरू अन्यत्र बसाइँ सरेपछि नजिकै मन्दिर निर्माण गरी देवीको स्थापना गरिएको बताइन्छ।

ब्रह्मायणी माईसँग जोडिएको सबैभन्दा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक परम्परामध्ये फागु पूर्णिमामा हुने रथयात्रा प्रमुख हो। प्रत्येक वर्ष फागुन शुक्ल पूर्णिमादेखि सुरु हुने रथयात्रा परम्परागत रूपमा तीन दिनसम्म सञ्चालन हुने गरेको छ। मन्दिरबाट देवीको मूर्तिलाई विशेष शृङ्गार गरी रथमा राखेर भजन–कीर्तन तथा बाजागाजासहित वडा नं. ६ स्थित गैरीबिसौना माइपाटीसम्म लैजाने परम्परा रहेको छ। त्यसपछि विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक विधिसहित रथयात्रा अघि बढाइन्छ।

यस रथयात्राले धार्मिक आस्थासँगै सामाजिक एकता र सामुदायिक सहभागितालाई समेत बलियो बनाउँदै आएको छ। स्थानीय बासिन्दा, विभिन्न परिवार तथा समुदायका सदस्यहरू जात्रा सञ्चालन, पूजा, बाजागाजा, व्यवस्थापन र अन्य धार्मिक गतिविधिमा सहभागी हुने गरेका छन्। विगतमा जात्रा सञ्चालनका लागि विभिन्न गुठीमार्फत चिउरा, दाउरा तथा बाजा व्यवस्थापन गर्ने परम्परा रहेको उल्लेख पाइन्छ। समयसँगै यस्ता परम्परागत गुठीहरू कमजोर हुँदै गए पनि स्थानीय समुदायको सक्रियताले जात्राको निरन्तरता कायम राख्ने प्रयास भइरहेको छ।

ब्रह्मायणी मन्दिरको महत्व धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित छैन। मन्दिर तथा यसको आसपासको क्षेत्रसँग जोडिएका पुरातात्त्विक पक्षले पनि यसको ऐतिहासिक महत्वलाई थप उजागर गर्छन्। पुरातत्त्वसम्बन्धी अध्ययनका क्रममा मन्दिर क्षेत्रमा प्राचीन इँटाका अवशेष भेटिएको र यस स्थानको पुरातात्त्विक इतिहासबारे थप अध्ययन आवश्यक रहेको उल्लेख गरिएको छ।

मन्दिर परिसरमा मनाइने पर्व तथा जात्राले स्थानीय कला, संगीत, परम्परागत बाजागाजा, धार्मिक संस्कार र सामुदायिक संस्कृतिलाई पुस्तान्तरण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। विशेषगरी नयाँ पुस्तालाई आफ्नो मौलिक इतिहास र संस्कृतिसँग जोड्न यस्ता धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधि महत्वपूर्ण माध्यम बन्न सक्छन्।

स्थानीय स्तरमा ब्रह्मायणी माईलाई शक्तिशाली देवीका रूपमा श्रद्धा गर्ने परम्परा रहँदै आएको छ। भक्तजनहरू विभिन्न मनोकामना पूरा हुने विश्वासका साथ देवीको दर्शन तथा पूजा गर्ने गर्छन्। धार्मिक आस्थासँगै मन्दिर क्षेत्र स्थानीय पर्यटनको सम्भावनासमेत बोकेको स्थल हो। मण्डनदेउपुर नगरपालिकाले आफ्नो आधिकारिक विवरणमा ब्रह्मायणी देवी मन्दिरलाई फागु पूर्णिमा तथा बडादशैँमा विशेष धार्मिक गतिविधि हुने स्थलका रूपमा उल्लेख गरेको छ।

यद्यपि, यस्ता ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण आफैँमा चुनौतीपूर्ण विषय हो। परम्परागत गुठी प्रणाली कमजोर हुँदै जानु, नयाँ पुस्तामा मौलिक संस्कृतिप्रतिको जानकारी घट्दै जानु तथा जात्रा सञ्चालनका लागि आवश्यक स्रोतको अभावजस्ता विषयले भविष्यमा परम्परा जोगाउन चुनौती सिर्जना गर्न सक्छन्। विगतमा ब्रह्मायणी जात्रा सञ्चालनका लागि आर्थिक स्रोतको विषयमा समेत समस्या देखिएको समाचारहरू सार्वजनिक भएका छन्।

त्यसैले श्री माई ब्रह्मायणी मन्दिरलाई केवल धार्मिक स्थलका रूपमा नभई इतिहास, संस्कृति, कला, परम्परा र सामुदायिक पहिचानको साझा सम्पदाका रूपमा संरक्षण गर्न आवश्यक देखिन्छ। मन्दिरको भौतिक संरचना संरक्षणसँगै जात्रा, गुठी, बाजागाजा, मौलिक पूजा विधि तथा स्थानीय जनश्रुतिको अभिलेखीकरण पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

स्थानीय सरकार, पुरातत्त्वसम्बन्धी निकाय, संरक्षण समिति तथा समुदायबीच सहकार्य हुन सकेमा ब्रह्मायणी माईको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्वलाई अझ व्यवस्थित रूपमा उजागर गर्न सकिन्छ। धार्मिक पर्यटनसँग जोडेर पूर्वाधार विकास, सूचना केन्द्र, ऐतिहासिक दस्तावेजीकरण र प्रचार–प्रसार गर्न सके मन्दिर क्षेत्र मण्डनदेउपुरको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक गन्तव्यका रूपमा समेत विकास हुन सक्छ।

श्री माई ब्रह्मायणी केवल एउटा मन्दिर होइनन्—उनी पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको आस्था, परम्परा र सामुदायिक पहिचानको जीवन्त प्रतीक हुन्। त्यसैले यसको संरक्षण आजको पुस्ताको जिम्मेवारी मात्र होइन, भावी पुस्ताका लागि सुरक्षित गर्नुपर्ने अमूल्य सांस्कृतिक विरासत पनि हो।

स्रोत आधार: मण्डनदेउपुर नगरपालिका, अनलाइनखबर, गोरखापत्र र नागरिकमा प्रकाशित ब्रह्मायणी मन्दिर तथा जात्रासम्बन्धी सामग्रीहरू।

Copyright © Nepal Bihani Khabar Pvt. Ltd.