काठमाडौँ । सर्वोच्च अदालतकी कायममुकायम प्रधानन्यायाधीश सपना प्रधान मल्लले विधि र वैधानिक परम्परालाई लत्याएर गरिने स्वार्थ प्रेरित कार्यले निरंकुशताको झझल्को दिने बताएकी छन् । कानुन दिवसको अवसरमा आयोजित एक विशेष समारोहलाई सम्बोधन गर्दै उनले संविधानको मर्यादा र विधिको शासनका विषयमा कडा र तार्किक धारणा राखेकी हुन् ।
उनले संविधानलाई यथास्थितिमा राखेर त्यसकै विरुद्ध गरिने कुनै पनि कार्यलाई ‘क्रान्ति’ वा ‘परिवर्तन’ को संज्ञा दिन नसकिने स्पष्ट पारिन् ।
विधिको शासनमाथि प्रहार र नागरिकको चुनौती
सम्बोधनका क्रममा कामु प्रधानन्यायाधीश मल्लले औचित्य पुष्टि गर्ने नाममा विधि र पद्धतिमाथि खेलबाड गर्ने प्रवृत्ति बढेको भन्दै चिन्ता व्यक्त गरिन् । उनले भनिन्, “औचित्यताको नाममा विधिमा छेडखानी गर्ने कार्य स्वेच्छाचारी शासन र शासकका लागि स्वाभाविक भए पनि विधिको शासनमा विश्वास गर्नेहरूका लागि यो कदापि सह्य हुन सक्दैन ।”
उनले लोकतन्त्र र संवैधानिक प्रणाली जोगाउन सबै सरोकारवालाहरूमा आँट र प्रतिबद्धता हुनुपर्नेमा जोड दिँदै थपिन्:
“विधिको शासन विरुद्ध षड्यन्त्र गर्नेहरू विरुद्ध उठ्ने आँट, औकात र प्रतिबद्धता हामी सबैले देखाउन सक्नुपर्दछ । यदि हामीले आज यो साहस देखाउन सकेनौँ भने संवैधानिक प्रणाली, प्रजातान्त्रिक व्यवस्था र न्यायपूर्ण समाजको हाम्रो परिकल्पना स्वतः सुरक्षित रहन्छ भनेर ढुक्क हुने अवस्था छैन ।”
न्यायपालिकामाथि ‘आज्ञाकारी’ बनाउने षड्यन्त्रको आशंका
न्यायाधीश मल्लले न्यायपालिकाको स्वतन्त्रतामाथि उठिरहेका प्रश्नहरूलाई पनि निर्धक्कसँग उठाइन् । उनले कतै अख्तियारी र विधिको प्रयोगको बहानामा संवैधानिक सर्वोच्चता र न्यायको सार्वभौम सत्तालाई शिथिल बनाउन खोजिएको त छैन भन्ने प्रश्न गरिन् ।
“कतै आज्ञाकारी न्यायपालिका र कानुनी राज्यको असमान प्रयोगको जग बसाल्न त प्रयास भएको छैन भन्ने प्रश्न अहिले गम्भीर रूपमा उठिरहेको छ,” उनले भनिन्, “न्यायलाई अन्तिम गन्तव्य बनाउनुको सट्टा आफ्नै स्वार्थहरूको संरक्षण गर्न यसलाई मुकुन्डो बनाउने कुत्सित प्रयासमा त हामी लागिरहेका छैनौँ ? यो आजको गम्भीर आत्मसमीक्षाको विषय हो ।”
संरचना भत्काएर आउने ‘परिवर्तन’ को भ्रम
कामु प्रधानन्यायाधीशले परिवर्तनको नाममा मौजुदा संरचना र कानुनी पद्धति भत्काउने प्रवृत्तिको कडा आलोचना गरिन् । उनले एउटा रोचक उदाहरण दिँदै भनिन्, “एउटालाई खाने बाघले अर्कोलाई नखाला भनेर भन्न सकिने अवस्था छैन ।”
उनको तर्क थियो कि संरचना भत्काएर आफ्नो परिवेशको उत्कृष्टता स्थापना गर्न खोज्दा सत्तामा रहनेहरूको तिर्खा त मेटिएला, तर विधि सम्मत अपेक्षा राख्ने आम नागरिकको सपना भने पूर्ण रूपमा भङ्ग हुने निश्चित छ ।
ऐतिहासिक योगदानको स्मरण र भावी कार्यदिशा
उनले न्यायिक इतिहासको अत्यन्त जटिल र कठिन परिस्थितिमा पनि स्वतन्त्र न्यायपालिकाको मूल्य मान्यतालाई अक्षुण्ण राख्न योगदान गर्ने पूर्व प्रधानन्यायाधीशहरू र न्यायकर्मीहरूको उच्च सम्मान गरिन् । कार्यकारिणीको स्वेच्छाचारिता र अनुचित हस्तक्षेपबाट न्याय संस्थालाई जोगाउनु नै वास्तविक न्यायको धर्म भएको उनले बताइन् ।
संवैधानिक नैतिकता: संविधान राज्य सञ्चालनको कानुनी दस्ताबेज मात्र नभई नागरिकको जीवन पद्धति हुनुपर्छ ।
उत्तरदायित्व: संविधानको उल्लङ्घन गर्नेहरूलाई जबसम्म संविधानप्रति उत्तरदायी बनाइँदैन, तबसम्म यसको वफादार कार्यान्वयन सम्भव छैन ।
आत्मसमीक्षा: आजको दिन प्रजातन्त्र र कानुनी राज्यका सञ्चालकहरूले आफू कहाँ चुकेको हो भनी आत्मसमीक्षा गर्ने दिन हो ।
अन्तमा, उनले संविधान र संविधानवादभन्दा माथि कोही पनि हुन नसक्ने भन्दै सबैलाई विधिको शासनको रक्षाका लागि एकजुट हुन आह्वान गरिन् ।
