तिब्बतमा नदी थुनिएर बनेको कृत्रिम ताल लगभग खाली, तर जोखिम पूर्ण रूपमा टरेन

काठमाडौं । नेपाल–चीन सीमावर्ती तिब्बतको ग्यिरोङ क्षेत्रमा पहिरोका कारण नदी थुनिएर बनेको अस्थायी कृत्रिम तालको पानी लगभग पूर्ण रूपमा बाहिरिएको छ। चिनियाँ जलस्रोत मन्त्रालयका अनुसार तालमा जम्मा भएको पानी प्राकृतिक बहावमार्फत निस्किएपछि अहिले ताल लगभग खाली भएको छ।

नेपालमा केही दिनअघि ठूलो जनधनको क्षति गराएको भोटेकोशी बाढीपछि उक्त क्षेत्रमा पहिरोका कारण नदीको बहाव अवरुद्ध भएर अस्थायी ‘ब्यारियर लेक’ बनेको थियो। नेपालतर्फको छोछेन खोला र चीनतर्फको प्युरेपु त्साङ्पो नदीको संगम आसपास बनेको उक्त तालमा पानी जम्मा हुँदै गएपछि तल्लो तटीय क्षेत्रमा पुनः ठूलो बाढी आउन सक्ने त्रास बढेको थियो।

करिब २० लाख घनमिटर पानी जम्मा

चिनियाँ जलस्रोत मन्त्रालयका अनुसार बिहीबारसम्म उक्त तालमा करिब २० लाख घनमिटर पानी जम्मा भएको थियो। पानीको सतह बढ्दै गएपछि बाँध फुट्ने वा अचानक पानी बाहिरिने जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै चिनियाँ पक्षले क्षेत्रमा उच्च सतर्कता अपनाएको थियो।

चिनियाँ जलविज्ञान आपत्कालीन अनुगमन टोलीले गरेको पछिल्लो निरीक्षणमा भने तालबाट पानी सामान्य प्राकृतिक बहावमा बाहिरिन थालेको र जम्मा भएको पानी लगभग पूर्ण रूपमा खाली भइसकेको जनाएको छ। यससँगै तत्काल ठूलो मात्रामा पानी एकैपटक तलतर्फ खस्ने जोखिम घटेको बताइएको छ।

ताल फुट्ने जोखिम घट्यो

तिब्बत क्षेत्रीय सरकारका अधिकारीहरूले कृत्रिम तालबाट पानीको निकास सुरु भइसकेको र समग्र अवस्था स्थिर रहेको बताएका छन्। पानी क्रमशः बाहिरिएपछि ताल पूर्ण रूपमा भत्किने जोखिम पनि तुलनात्मक रूपमा निकै कम भएको उनीहरूको भनाइ छ।

तर यसको अर्थ भोटेकोशी र त्रिशूली नदी आसपासको जोखिम पूर्ण रूपमा समाप्त भयो भन्ने होइन। बाढीले पहाडी क्षेत्रमा ठूलो मात्रामा ढुंगा, माटो, लेदो र भग्नावशेष थुपारेको छ। त्यसैले वर्षा, पहिरो तथा नदीको बहावमा हुने अचानक परिवर्तनले स्थानीय रूपमा थप जोखिम निम्त्याउन सक्ने भएकाले नदी किनार र जोखिमयुक्त क्षेत्रमा सतर्कता आवश्यक छ।

हिमनदी भत्किएपछि बनेको थियो ताल

चिनियाँ प्रारम्भिक अध्ययनअनुसार लाङटाङ लिरुङ हिमशृंखला नजिकको हिमनदीको ठूलो भाग भत्किएर नदीमा खसेपछि विशाल हिमपहिरो तथा पहिरो गएको थियो। त्यसबाट निस्किएको हिउँ, चट्टान, पानी र लेदो तीव्र गतिमा तलतर्फ बगेको थियो।

चिनियाँ प्राविधिक अध्ययनअनुसार उक्त भीषण बहावलाई केरुङ नाकासम्म पुग्न ६ देखि ७ मिनेट मात्र लागेको थियो। यति छोटो समयमा बाढी आइपुगेका कारण सीमा क्षेत्रमा रहेका नागरिक तथा तीर्थयात्रीलाई सुरक्षित स्थानमा पुग्न पर्याप्त समय नपाएको बताइएको छ।

नेपालतर्फ अझै सतर्कता आवश्यक

कृत्रिम तालबाट पानी बाहिरिन थालेपछि नयाँ ठूलो बाढीको तत्कालीन जोखिम केही घटेको भए पनि नेपालतर्फ भोटेकोशी तथा त्रिशूली नदी किनारका बस्तीमा सतर्कता कायमै राख्नुपर्ने अवस्था छ। विशेषगरी बाढीबाट क्षतिग्रस्त संरचना, कमजोर सडक तथा पुल र नदी किनारमा थुप्रिएको भग्नावशेषले थप जोखिम सिर्जना गर्न सक्छ।

यसअघि तालमा पानी बढ्दै गएपछि नेपाल–चीन सीमावर्ती क्षेत्रमा थप बाढीको जोखिमबारे चेतावनी दिइएको थियो। पानीको बहाव बढेपछि तल्लो तटीय क्षेत्रमा सुरक्षा सतर्कता बढाइएको थियो।

उद्धार तथा राहतमा पनि असर

कृत्रिम ताल फुट्ने जोखिम बढेपछि तिब्बततर्फको उद्धार तथा खोजी कार्यसमेत केही समयका लागि प्रभावित भएको थियो। जोखिम कम हुँदै गएपछि उद्धार कार्य पुनः सञ्चालन गर्ने अवस्था बनेको थियो।

भोटेकोशी बाढीबाट नेपालतर्फ ठूलो जनधनको क्षति भइसकेको अवस्थामा अर्को बाढीको सम्भावनाले उद्धार तथा राहतमा संलग्न टोलीलाई थप चुनौती दिएको थियो। त्यसैले पानीको सतह र नदीको बहाव निरन्तर निगरानीमा राखिएको छ।

विशेषज्ञको चेतावनी

विज्ञहरूले कृत्रिम तालको पानी खाली हुनु सकारात्मक संकेत भए पनि हिमाली क्षेत्रमा पहिरो, हिमनदी र नदीको बहावसँग जोडिएको जोखिमलाई दीर्घकालीन रूपमा हेर्नुपर्ने बताएका छन्। पछिल्लो भोटेकोशी विपत्तिले हिमाली क्षेत्रमा पूर्वसूचना प्रणाली र जोखिम निगरानीको आवश्यकता अझ स्पष्ट पारेको छ।

त्यसैले तत्कालको ताल फुट्ने जोखिम कम भए पनि नदी किनारका बासिन्दा, उद्धारकर्मी र सम्बन्धित निकायले मौसम तथा नदीको बहावमा हुने परिवर्तनलाई ध्यानमा राख्दै उच्च सतर्कता कायम राख्नुपर्ने देखिन्छ।

तिब्बतमा पहिरोपछि बनेको कृत्रिम तालको पानी लगभग पूर्ण रूपमा खाली हुनु राहतको विषय भए पनि भोटेकोशी बाढीले सिर्जना गरेको समग्र विपद् जोखिम भने तत्कालै समाप्त भएको मान्न सकिँदैन। क्षतिग्रस्त भूभाग, अस्थिर पहाड, नदीमा थुप्रिएको भग्नावशेष र सम्भावित वर्षाका कारण जोखिमको निरन्तर अनुगमन आवश्यक छ।