विश्वकर्मा पूजा आउँदा हामी औजार, मेसिन, कारखाना, सवारीसाधन र निर्माणसँग जोडिएका सामग्रीको पूजा गर्छौं। शिल्प, सीप र निर्माणका देवताका रूपमा विश्वकर्मालाई सम्झिन्छौं। तर यही अवसरले एउटा गम्भीर सामाजिक प्रश्न पनि उठाउँछ—शिल्पको पूजा गर्ने समाजले शिल्पीलाई समान सम्मान दिन किन सकेन ?
विश्वकर्मा परम्परा केवल धार्मिक आस्थासँग जोडिएको विषय होइन। यो मानव सभ्यताको विकाससँग जोडिएको श्रम, सीप, प्रविधि र सिर्जनशीलताको इतिहास पनि हो। काठ, फलाम, धातु, वास्तुकला, मूर्तिकला तथा विभिन्न प्राविधिक काममा पुस्तौंदेखि ज्ञान हस्तान्तरण हुँदै आएको छ।
तर विश्वकर्मा परम्परासँग जोडिएका समुदायको सामाजिक पहिचान भने सबै ठाउँमा एउटै छैन। भारतका केही क्षेत्रमा बढई तथा बरही समुदायको सामाजिक वर्गीकरण फरक छ। नेपालको मधेसमा पनि शिल्पसँग सम्बन्धित समुदायको अवस्था पहाडी क्षेत्रमा भन्दा फरक देखिन्छ। पहाडी नेपालमा भने कामी, लोहार, सुनारलगायतका परम्परागत शिल्पी समुदायलाई दलित वर्गीकरणभित्र राखिएको छ।
यसले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न जन्माउँछ—एउटै वा मिल्दोजुल्दो शिल्प परम्परा फरक भूगोलमा पुग्दा सामाजिक हैसियत किन बदलियो ?
यसको उत्तर केवल धर्म वा पेसाबाट खोजेर पुग्दैन। इतिहास, भूगोल, राज्य व्यवस्था, सामाजिक शक्ति सम्बन्ध, पेसागत विभाजन र तत्कालीन कानुनी संरचनाले समेत सामाजिक पहिचान निर्माणमा भूमिका खेलेका छन्।
नेपालको इतिहासमा मुलुकी ऐन १९१० ले तत्कालीन सामाजिक श्रेणीकरणलाई कानुनी संरचनाभित्र व्यवस्थित गरेको सन्दर्भ पनि महत्वपूर्ण छ। यसले परम्परागत सामाजिक विभाजन कसरी राज्यको कानुनी व्यवस्थासँग जोडिन पुग्यो भन्ने अध्ययनको आधार दिन्छ।
तर इतिहासको अर्को विरोधाभास अझ रोचक छ।
समाजलाई घर बनाउन शिल्पी चाहियो। कृषि उपकरण बनाउन शिल्पी चाहियो। हतियार, गहना, मूर्ति र दैनिक जीवनका सामग्री बनाउन शिल्पी चाहियो। आजको आधुनिक समाजमा मेसिन चलाउन, मर्मत गर्न र प्रविधि विकास गर्न पनि दक्ष जनशक्ति चाहिन्छ।
अर्थात् शिल्प आवश्यक थियो, छ र भविष्यमा पनि रहनेछ।
तर धेरै कालखण्डमा शिल्प गर्ने मानिसको सामाजिक सम्मान भने त्यही अनुपातमा स्थापित हुन सकेन।
यही विरोधाभास विश्वकर्मा पूजाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण सामाजिक प्रश्न बन्न सक्छ।
विश्वकर्मालाई देवताका शिल्पीका रूपमा पूजा गर्ने परम्परा छ। वास्तुकला, निर्माण र सिर्जनासँग उनको नाम जोडिन्छ। तर वास्तविक जीवनमा शिल्प गर्ने मानिसमाथि सामाजिक विभेद कायम रहनु आफैंमा गम्भीर ऐतिहासिक प्रश्न हो।
भारतको अयोध्यास्थित राममन्दिरमा स्थापित रामललाको मूर्ति निर्माण गर्ने मूर्तिकार अरुण योगिराजको उदाहरणले पनि आधुनिक समयमा पुस्तौंदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको शिल्प ज्ञानको महत्व देखाउँछ। मूर्तिकला जस्तो परम्परागत सीप आधुनिक धार्मिक तथा सांस्कृतिक निर्माणमा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण रहेको यस उदाहरणले देखाउँछ।
यसैले विश्वकर्मा पूजालाई केवल औजार पूजा गर्ने दिनका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन।
यो श्रमको सम्मान गर्ने दिन पनि बन्न सक्छ।
यो सीपको मूल्य बुझ्ने दिन पनि बन्न सक्छ।
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण, यो सीप गर्ने मानिसको सामाजिक सम्मानबारे पुनर्विचार गर्ने दिन पनि बन्न सक्छ।
आज नेपालमा प्राविधिक शिक्षा, सीपमूलक रोजगारी र दक्ष जनशक्तिको आवश्यकता निरन्तर बढिरहेको छ। युवा पुस्तालाई सीप सिक्न प्रोत्साहित गर्ने राज्यको नीति र समाजको व्यवहारबीच पनि सामञ्जस्य आवश्यक छ।
हामी एकातिर दक्ष जनशक्तिको आवश्यकता स्वीकार गर्छौं, अर्कोतिर परम्परागत श्रम र सीपसँग जोडिएका सामाजिक पहिचानलाई हेर्ने दृष्टिकोण अझै पूर्ण रूपमा परिवर्तन भएको छैन भने त्यसमा बहस आवश्यक हुन्छ।
विश्वकर्मा पूजाले यही बहसका लागि एउटा सांस्कृतिक ढोका खोल्छ।
हामी विश्वकर्माको पूजा गर्दैछौं कि विश्वकर्माको शिल्पको ?
यदि हामी शिल्पको पूजा गर्छौं भने शिल्प गर्ने हातको सम्मान पनि त्यत्तिकै आवश्यक छैन र?
इतिहासले बनाएका सामाजिक संरचना एकै दिनमा परिवर्तन हुँदैनन्। त्यसका लागि अनुसन्धान, संवाद, शिक्षा र सामाजिक चेतनाको निरन्तर प्रक्रिया आवश्यक हुन्छ। विश्वकर्मा परम्पराको इतिहासलाई पनि यही व्यापक दृष्टिकोणबाट अध्ययन गर्न आवश्यक छ।
विश्वकर्मा पूजा त्यसैले केवल धार्मिक पर्व होइन—सीप, श्रम, सिर्जना र श्रमिकको सम्मानबारे समाजले आफैंलाई प्रश्न गर्ने एउटा अवसर पनि हो।
Leave a Reply